و اوست آن كه بيافريد آسمانها و زمين براستى و آن روز كه گويد بباش بباشد . گفتار او حق ( 1 ) است و او راست پادشاهى آن روز كه بدمند ( 2 ) در صور داناى نهان و آشكارا و اوست حكيم ( 3 ) آگاه . قوله تعالى : * ( وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ ) * ، در اين آيت از نعم خود بعضى تذكير كرد و ياد داد مكلَّفان را گفت : او آن خداست كه توفّي كند شما را در شب . در معنى او چند قول گفتند . زجّاج گفت : بخواباند شما را در شب ، جبّايى گفت : * ( يَتَوَفَّاكُمْ ) * ، اى يقبضكم قبض روح كند شما را و اين ( 4 ) كنايت است از خواب . و بعضى دگر گفتند و اين اختيار علىّ بن الحسين المغربىّ است كه : يحصيكم بشمارد شما را . و التّوفّى الحصر قال الشّاعر ( 5 ) : انّ بني ادرم ليسوا من احد ليسوا الى قيس و ليسوا من اسد و لا توفّيهم قريش فى العدد اى لم تحصهم ( 6 ) فى العدد . * ( وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ) * ، اى كسبتم و آنچه شما كسب كنيد و جوارح الطَّير كواسبها ، و فلان جارحة اهله اى كاسبتهم و منه قوله : وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ ( 7 ) ، مراد سگان صيدند . حق تعالى گفت : او آن خداست كه شما را به شب بخواباند و آنچه شما به روز كنيد و اندوزى ( 8 ) از خير و شرّ تفاصيل آن داند . * ( ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيه ) * ، پس برانگيزد شما را يعنى بيدار كند از خواب در روز و « بعث » از خواب بيدار كردن باشد و اين جا مراد آن است ، نظيره قوله تعالى : وَكَذلِكَ بَعَثْناهُمْ لِيَتَسائَلُوا بَيْنَهُمْ ( 9 ) ، و « بعث » زنده كردن مردگان باشد من قوله تعالى :

--> ( 1 ) . مج ، لت : درست . ( 2 ) . مج ، لت : دردمند . ( 3 ) . مج ، لت : محكم كار و دانا است . ( 4 ) . مج ، وز ، مت ، لت هم . ( 5 ) . مج شعر . ( 6 ) . اساس : يحصيهم ، با توجّه به لت تصحيح شد . ( 7 ) . سورهء واقعه ( 56 ) آيهء 4 . ( 8 ) . مج ، مت ، وز ، لت ، آف : اندوزيد . ( 9 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 19 .